การเพิกถอน "มติที่ประชุมผู้ถือหุ้น" จากการเรียกประชุมไม่ชอบ — วิเคราะห์ฎีกา พณ.50/2566

ปัญหาที่พบบ่อยในบริษัทที่มีผู้ถือหุ้นขัดแย้งกัน

ในบริษัทจำกัดที่ผู้ถือหุ้นแต่ละฝ่ายถือหุ้นในสัดส่วนใกล้เคียงกัน เช่น ๕๐:๕๐ หรือ ๕๑:๔๙ มักเกิดสถานการณ์ที่ฝ่ายหนึ่งต้องการถอดถอนกรรมการของอีกฝ่ายออก แต่รู้ว่าหากนัดประชุมคณะกรรมการจริงๆ กรรมการฝ่ายตรงข้ามจะโต้แย้งหรืออาจไม่เข้าร่วม จึงเลือกใช้วิธีส่งหนังสือให้กรรมการแต่ละคน "โหวต" ทางเอกสารแทน

คำพิพากษาศาลฎีกา พณ.50/2566 ตอบคำถามนี้อย่างชัดเจนว่า วิธีดังกล่าว ไม่ชอบด้วยกฎหมาย และทำให้กระบวนการทั้งหมดที่ตามมาเป็นโมฆะ

ข้อเท็จจริงในคดี

บริษัท จ. มีกรรมการ ๓ คน ผู้ร้องถือหุ้น ๒๕,๐๐๐ หุ้น ผู้คัดค้านที่ ๑ ถือ ๒๔,๙๙๙ หุ้น และผู้คัดค้านที่ ๒ ถือ ๑ หุ้น จากหุ้นทั้งหมด ๕๐,๐๐๐ หุ้น แทนที่จะนัดประชุมคณะกรรมการเพื่อลงมติเรียกประชุมวิสามัญ ผู้คัดค้านที่ ๑ เลือกส่งหนังสือลงวันที่ ๑๕ มกราคม ๒๕๖๓ ให้กรรมการแต่ละคนทำเครื่องหมาย "เห็นชอบ" หรือ "ไม่เห็นชอบ" แล้วส่งกลับภายใน ๗ วัน โดยจะนำผลมาสรุปในวันที่ ๒๓ มกราคม ๒๕๖๓

ผู้ร้องรับหนังสือแต่ไม่ตอบกลับ ผู้คัดค้านทั้งสองจึงสรุปว่ามีมติเสียงข้างมาก ๒ ใน ๓ เรียกประชุมวิสามัญ และต่อมามีการประชุมวิสามัญผู้ถือหุ้นในวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๓ ซึ่งมีมติถอดถอนผู้ร้องออกจากการเป็นกรรมการบริษัท

หลักกฎหมายที่ศาลฎีกาวางไว้

ศาลฎีกาเริ่มต้นจากตัวบทมาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง ซึ่งบัญญัติว่า

"กรรมการจะเรียกประชุมวิสามัญเมื่อใดก็ได้สุดแต่จะเห็นสมควร"
— ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง

ศาลวินิจฉัยว่าคำว่า "กรรมการ" ในมาตรานี้หมายถึง คณะกรรมการ ทั้งคณะ ไม่ใช่กรรมการเพียงคนเดียว และเพื่อให้ "คณะกรรมการ" มีมติเรียกประชุมวิสามัญได้ ต้องดำเนินการตามลำดับดังนี้

หัวใจของหลักนี้คือ แม้กฎหมายไม่ได้กำหนด รูปแบบ ของการประชุมคณะกรรมการ แต่ "การประชุม" ต้องหมายความว่ากรรมการ ต้องร่วมกันปรึกษาหารือและแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ก่อนลงมติ การส่งหนังสือให้โหวตรายบุคคลโดยไม่มีการถกเถียงร่วมกันจึงไม่ตรงกับความหมายของ "การประชุม" ตามกฎหมาย

วรรคทองจากคำพิพากษาศาลฎีกา พณ.50/2566

ด้านล่างนี้คือถ้อยคำที่ศาลฎีกาวินิจฉัยไว้จริงในคำพิพากษา ซึ่งนำไปใช้อ้างอิงในทางกฎหมายได้โดยตรง

ผลทางกฎหมาย: ความไม่ชอบ "ลุกลาม" ต่อเนื่อง

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าเมื่อมติคณะกรรมการต้นทางไม่ชอบ ความไม่ชอบนั้นส่งผลลุกลามไปตลอดทั้งกระบวนการ ดังแสดงในแผนภาพด้านล่าง

นำไปใช้เป็นบรรทัดฐาน: ใช้ฎีกานี้ได้ในสถานการณ์ใดบ้าง

คำพิพากษาฎีกา พณ.50/2566 สามารถนำไปอ้างอิงเป็นบรรทัดฐาน (Precedent) ได้ในสถานการณ์ต่อไปนี้

วิธีอ้างอิงคำพิพากษานี้ในทางกฎหมาย

เมื่อนำคำพิพากษานี้ไปใช้อ้างอิงในหนังสือทางกฎหมาย คำคัดค้าน หรือคำร้อง ควรระบุดังนี้

หลักที่ได้จากคำพิพากษา (Ratio Decidendi): "การที่คณะกรรมการจะมีมติเรียกประชุมวิสามัญผู้ถือหุ้นตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง กรรมการของบริษัทต้องร่วมกันในการปรึกษาหารือและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันเกี่ยวกับเรื่องที่จะประชุมก่อนลงมติ การส่งหนังสือให้กรรมการลงมติโดยไม่มีการนัดเรียกประชุมและปรึกษาหารือร่วมกัน ไม่ถือเป็นการประชุมและการลงมติของคณะกรรมการโดยชอบ"

กรณีกรรมการฝ่ายหนึ่งไม่ยอมเข้าประชุม: ทำอย่างไร?

คำถามที่พบบ่อยคือ ถ้านัดประชุมคณะกรรมการแล้ว แต่กรรมการอีกฝ่ายไม่ยอมเข้าร่วม จะลงมติได้หรือไม่? คำตอบคือ ทำได้ หากปฏิบัติตามขั้นตอนครบถ้วน กล่าวคือ ต้องส่งหนังสือนัดประชุมคณะกรรมการโดยชอบก่อน ต้องรอให้ครบกำหนดเวลา และหากกรรมการฝ่ายหนึ่ง ได้รับหนังสือนัดแล้วแต่เลือกไม่มา กรรมการที่เหลือซึ่งมีเสียงข้างมากสามารถประชุมและลงมติได้ตามกฎหมาย เพราะกฎหมายไม่ได้กำหนดให้ต้องมีกรรมการครบทุกคน

ข้อแตกต่างสำคัญจากคดีนี้คือ ในกรณีที่กรรมการ "ไม่เข้าประชุม" — ยังมีการ "นัดประชุม" จริงๆ เกิดขึ้น แต่ในคดี พณ.50/2566 — ไม่มีการ "นัดประชุม" จริงๆ เลย จึงเป็นคนละกรณีกัน

สิทธิร้องเพิกถอนตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๙๕: กำหนดเวลาที่ต้องระวัง

ผู้ถือหุ้นที่ได้รับความเสียหายจากมติที่ประชุมซึ่งมีกระบวนการไม่ชอบด้วยกฎหมาย มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ศาลเพิกถอนมติดังกล่าวตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๙๕ โดยต้องยื่นคำร้องภายใน ๑ เดือนนับแต่วันที่มีการประชุม หรือนับแต่วันที่ตนได้รับทราบมติในกรณีที่ไม่ได้รับแจ้งนัดประชุม

เมื่อไรควรขอคำปรึกษา

เอกสยาม ชัยศร ที่ปรึกษากฎหมายที่มีความเชี่ยวชาญด้านกฎหมายองค์กรธุรกิจและประสบการณ์จากการบริหารองค์กรธุรกิจจริง พร้อมให้คำปรึกษาทั้งในแง่การวางขั้นตอนที่ถูกต้องตามกฎหมายก่อนดำเนินการ และการปกป้องสิทธิของผู้ถือหุ้นเมื่อเกิดข้อพิพาท